Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump’ın Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile gerçekleştirdiği tarihi toplantı, somut sonuçlar doğuramadı. Bu durum, Trump’ın kişisel diplomasi anlayışının sınırlarını gözler önüne sererken uluslararası arenada etkisini sorgulattı.
Perşembe günü Çin’in güneyinde bulunan Shenzhen şehrinde gerçekleştirilen bu olağanüstü üçlü zirve, Trump’a bu ayki ara seçimlerde Kongre’nin kontrolünü kaybetmesinin ardından küresel liderlik gösterme fırsatı sundu. Ayrıca, ABD’nin İran ile girdiği gerilimli durum da Trump’ın onayı düşen oylarda etkili oldu.
Zirveden çıkan sonuçlar arasında nükleer silah kontrolü, İran, Ukrayna, Tayvan, ticaret veya yapay zeka gibi konularda önemli bir gelişme olmadığı belirtildi. Üç liderin üzerinde anlaştığı en büyük konu, nükleer savaşın asla yapılmaması gerektiğini yeniden teyit eden sembolik bir bildiri oldu.
Analistler, toplantının Trump’ın doğrudan liderlerle yaptığı diplomasi tercihlerinin sürekli olarak siyasi gösterilere yol açtığını, ancak somut anlaşmalar doğurmadığını ifade etti. Üç lider, önemli farklılıklarını bir kenara bırakarak, sorunları çözmek yerine anlaşmaya varmış görünüyordu.
Xi, büyük güçlerin bir araya geldiği bu olağanüstü toplantıyı düzenleyerek diplomatik statüsünü güçlendirirken, Putin de dünyadaki iki en güçlü ülkenin liderleri ile aynı platformda yer almayı başardı. Ancak Trump, toplantının uluslararası duruşunu zayıflatma riski ile karşı karşıya kaldı.
Washington’daki Stimson Center düşünce kuruluşundan Christopher Preble, “Trump her zaman görkemli toplantıları ve dünyadaki en önemli insanlarla bir araya gelme duygusunu sevmiştir ve bu anı yaşadı,” dedi. Ancak birçok önemli konuda somut ilerleme kaydedilmediği de sözlerine ekledi.
Beyaz Saray, Trump’ın yaklaşımını savunarak, sözcüsü Anna Kelly, Biden’ın yönetimi altında yaşanan dört yıllık zayıflığın ardından Trump’ın Amerika’nın gücünü yeniden tesis ettiğini belirtti. Kelly, “Başkan Trump, Amerikan gücünü etkili bir şekilde yeniden tesis etti ve Asya’daki etkinlikleri, dünya liderlerinin bu başkanın cesur liderliği altında ülkemize duyduğu büyük saygıyı gösteriyor,” diye ekledi.
Trump, liderlerle doğrudan diyalog kurma isteğini, geleneksel diplomasiye bir alternatif olarak sunuyor. Ancak muhalefet, bu yaklaşımın kalıcı sonuçlar doğurmak için gereken hazırlıklardan yoksun olduğunu savunuyor. Demokrasi yanlısı milletvekilleri, Trump’ın otoriter liderlere fazla saygı gösterdiğini, uzun süreli ABD müttefiklerine de baskı yaptığını belirtiyor.
Trump, toplantının başarısını NBC News’a verdiği röportajda, sıfır ile on arasında, “12” olarak değerlendirdi. Zirve öncesi, Çin’deki karşılamasının başarıyı gösterdiğini düşündüğünü belirtti. Xi, onu havaalanında askeri bir törenle karşıladı; bu da Pekin’in ziyareti ne kadar önemsediğini gösteren alışılmadık bir diplomatik jestti.
Toplantı, Rusya’da 1945 Yalta Konferansı ile karşılaştırıldı. Yalta Konferansı’nda, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Britanya Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet lideri Joseph Stalin, II. Dünya Savaşı sonrası düzenlemeleri müzakere etmişti. Ancak Shenzhen toplantısı, Yalta’nın çok uzağındaydı; 90 dakikayı dahi bulmayan toplantı süresi, 1945’teki yoğun bir hafta süren müzakerelerle kıyaslandığında oldukça kısaydı.
Avrupa liderleri de tartışmalara dahil edilmemeleri konusunda hayal kırıklığına uğradıklarını ifade etti. Berlin’de, Ukrayna’ya destek tazelemek için bir araya gelen liderler, Trump’ın Putin’i “arkadaş” olarak tanımlamasını ve Avrupa’nın zirveden dışlanmasını sorguladılar. Almanya Şansölyesi Friedrich Merz, “Shenzhen’deki toplantı görünüşte öncelikle bir fotoğraf fırsatıydı,” dedi.
Trump’ın kişisel ilişkilere verdiği önem, yabancı liderlerin gözüne girmek için övgüde bulunmalarını ve diplomatik jestlerde bulunmalarını teşvik etti. Zirve, Trump’ın 20’ler Grubu toplantısı için planları hakkında da soru işaretleri oluşturdu. Orada Xi ile yeniden buluşması beklenirken, Putin ile olası bir görüşmenin belirsiz olduğu ifade ediliyor.
Senato Demokratik Lideri Chuck Schumer, Shenzhen toplantısını “tarihi bir utanç” olarak tanımladı. “Trump, adeta yüzyılın diplomatik anlaşmasını imzaladığını düşünüyor ancak Çin ve Rusya’dan herhangi bir anlamda kalıcı taahhüt alamadı,” dedi.
Geopolitik meselelerde ilerleme kaydedilememesine rağmen, bazı analistler bu toplantıyı uluslararası güvenlik açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirdi. ABD merkezli Silah Kontrolü Derneği’nin yürütme direktörü Daryl Kimball, nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla yapılmaması gerektiğini vurgulayan ortak bildiriyi memnuniyetle karşıladı.
Liderler, nükleer riskleri azaltma konusunda bir diyalog başlatma konusunda uzlaşsalar da kesin bir zaman çerçevesi belirlemediler. Kimball, sadece açıklamaların yetersiz olduğunu ifade etti: “Bunlardan çok daha fazlasına ihtiyacımız var,” dedi.
Trump, daha geniş bir nükleer silah kontrolü anlaşması sağlamanın zorluklarını kabul etti ve Washington’a dönüş yolunda Reuters’a verdiği demeçte, üç taraflı bir anlaşmanın “çok zor bir şey” olacağını belirtti. Çin, nükleer cephaneliğinin ABD ve Rusya’nınkilerden çok daha küçük olduğunu savunarak, bu tür müzakerelere katılmayı reddediyor.
Başkanlık görevinde kalan iki yıl içinde Trump’ın büyük dünya liderleri ile doğrudan etkileşimi sürdürmesi bekleniyor. Ancak analistler, bu tür buluşmaların uluslararası çatışmalara kalıcı çözümler üretip üretmeyeceğine bağlı olarak, diplomatik mirasının şekilleneceğini belirtiyor. “Sonuçta, tüm bu durum, İran’daki çözüm ve Ukrayna’daki gelişmelere göre değerlendirilecektir,” dedi Atlantic Council düşünce kuruluşundan Josh Lipsky.
