6 Şubat 2023’te Türkiye’yi vuran iki güçlü deprem, ülke genelinde kentsel gelişimin geleceğini yeniden şekillendirecek bir yıkım bıraktı. 53 binden fazla insan hayatını kaybederken, 11 ildeki topluluklar harabeye döndü.
Yaşananların ardından Türkiye, büyük bir yeniden inşa seferberliği başlatarak, iki yıl içinde 455.000 konut, köy evi ve iş yeri inşa etti. Ayrıca altyapı, meydanlar ve pazar yerleri yeniden yapıldı, afet hazırlığına daha fazla önem verildi.
Geçtiğimiz hafta Antalya’da düzenlenen COP31 iklim zirvesinde konuşan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, “Bir şehrin gücü, halkının kendini ne kadar güvende hissettiğiyle ölçülür” dedi.
Kurum, Türkiye’nin yeniden inşa çabalarının kentsel dayanıklılığı, enerji verimliliğini, altyapıyı, ulaşımı ve kamu hizmetlerini çevresel ve sosyal faktörlerle birleştirdiğini belirterek, “Bu yaklaşımımızla dünyaya örnek olduk” ifadelerini kullandı.
Türkiye, yeniden inşanın ötesini görmeye çalışırken, uzmanlar daha güvenli, daha yeşil ve daha dayanıklı şehirler inşa etmek için neler yapılması gerektiğini Daily Sabah’a aktardı.
Çeşitli alanlarda kamu politikası, yerel yönetimler ve afet yönetimi üzerine çalışan Prof. Cenay Babaoğlu, Türkiye’deki kurumsal çerçevenin sağlam olduğunu belirtti. Türkiye’nin mevcut afet ve iklim planlarının kent planlamasında doğaya dayalı çözümlerle desteklenmesi gerektiğini vurguladı. Su baskınlarını azaltmak amacıyla yeşil alanlar ve doğal sistemleri kullanan “sünger şehir” konsepti gibi yaklaşımların yaygınlaştırılmasını önerdi.
Ayrıca Türkiye, su yönetimini iyileştirmek için adımlar attı. İzmir, Ankara ve Bursa’nın “sünger şehir” konsepti üzerinde çalışmalar yaptığı, ancak uygulama düzeylerinin farklı olduğu kaydedildi. Avrupa Komisyonu’nun 2026 Türkiye Raporu, ülkenin 25 nehir havzası yönetim planından 12’sinin uygulamaya alındığını gösteriyor.
Babaoğlu, döngüsel ekonomi uygulamalarının önemini de vurguladı. Sıfır Atık Hareketi’nin, enerji verimliliğine geçişin bu kapsamda değerlendirilebileceğini ifade etti. Sıfır atık inisiyatifi, doğal kaynaklar üzerindeki baskıyı azaltmayı ve daha sürdürülebilir bir yeniden inşayı desteklemeyi amaçlıyor. İnisiyatifin başlatıldığı günden bu yana Türkiye’nin belediyelerle geri dönüşüm oranı %13’ten %36,08’e yükseldi. Hedef, bu oranı 2035 yılına kadar %60’a çıkarmak.
Enerji verimliliği, kentsel alanların afetlere karşı daha dayanıklı olmasını ve etkili bir şekilde toparlanmasını sağlayacak. Türkiye, 2022 yılında Neredeyse Sıfır Enerji Binası (NZEB) kavramını tanıtarak bu yönde adımlar attı. 2.000 metrekareden büyük binaların, en az B sınıfı enerji performans standartlarına uyması ve birincil enerjilerinin en az %10’unu yenilenebilir kaynaklardan elde etmesi gerekiyor. Bu önlemler, geliştiricileri daha iyi yalıtım ve yüksek verimli sistemler kullanmaya yönlendiriyor.
Bu hedeflere ulaşmak için önemli finansal kaynaklara ihtiyaç var. Dünya Bankası, 2022 Türkiye raporunda, ülkenin iklim ve gelişim hedeflerini karşılamak için 2022-2030 yılları arasında ek 68 milyar dolarlık yatırıma ihtiyaç duyacağını öngörüyor. Ayrıca, 2023 resmi tahminleri, 6.7 milyon deprem riski taşıyan evin yeniden inşa maliyetinin 20 yıl içinde 465 milyar dolar olacağını belirtiyor.
Babaoğlu, “Bu çabayı yalnızca ulusal kaynaklarla sürdürebilmemiz pek mümkün değil” dedi. Somut sonuçlar elde etmek için ulusal ve yerel düzeydeki hükümet kurumlarının, uluslararası finans kuruluşları, özel sektör ve sivil toplumun işbirliğine ihtiyaç olduğunu vurguladı. Ancak, bu sonuçların beklentileri karşılamayabileceğini de ekledi.
Özel sektörün rolüne dikkat çeken Babaoğlu, işletmelerin mevcut teşvikleri kullanma konusundaki isteksizliğini gözler önüne serdi; bazılarının uygun şartları yerine getirmektense ceza ödemeyi tercih ettiğini belirtti. “Bu alanda daha sıkı politikalar daha etkili olabilir” dedi.
Uzmanlar, afetlere dayanıklı kentsel modellerin geliştirilmesi ve uygulanmasının aynı zamanda daha güçlü uluslararası iş birliği gerektirdiğini savunuyor. Türkiye’nin Avrupa Birliği ile sürdürülebilir kentsel gelişim konusundaki ortaklığını vurgulayan Babaoğlu, mevcut IPA hibe yardımlarının ve sürdürülebilir odaklı projelerin daha fazla işbirliği için bir temel oluşturduğunu ifade etti.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Türkiye Çevre Bakanlığı’nın 2019-2025 yılları arasında dört pilot ilde uyguladığı iklim uyum proje desteği, 29 projeyi kapsıyor ve farkındalık kampanyaları ile 11.000’den fazla kişiye ulaştı. Avrupa Eğitim Vakfı’ndan (ETF) Susanne M. Nielsen, Türkiye ile ulusal ve bölgesel düzeyde sürdürülen iş birliğini de aktardı. Nielsen, şehirlerin gelecekteki yatırımlar planlanırken gerekli nitelikli iş gücünü göz önünde bulundurmasının büyük önem taşıdığını vurguladı.
Türkiye’nin inşaat sektörü, 2025 yılında 2.22 milyon kişiyi istihdam ediyor; bu rakam bir önceki yıla göre 62.000 kişilik bir artış göstermiş durumda. Ancak, işverenler iş gücü ile ilgili yeterlilikler arasında farklılıklar olduğunu belirtiyor. 2023 ETF raporuna göre, Türkiye’deki 57 meslek yüksekokulu bu ağda yer alıyor.
