İnsanoğlunun dünyayla olan ilişkisi kıyasıya bir arzu ile dolu: Sahip olduklarıyla yetinmeyen insanlar, hayatlarını sahip olamadıkları şeylerin peşinde koşarak geçiriyor. Türkçede Karun olarak bilinen Krezüs’ün hikayesi de bu tatminsiz insan arzusunu yansıtan bir öyküdür.
Yılmaz Erdoğan’ın sekiz bölümlük Netflix dizisi “Organize Işler: Karun Hazinesi”ni izlerken aklıma gelen ilk soru, baş karakterlerin hazinenin peşine düşüp düşmeyecekleri değil, hikayenin beni nereye götürmek istediğiydi.
“Organize İşler”, Türk sinemasında kendi dünyasını yaratmayı başaran yapımlardan biriydi: Dolandırıcılar, küçük planlar, yanlış anlamalar ve sürekli birbirini alt etmeye çalışan insanlar ile dolu bir dünya. Suçlar olayları sürüklese de bu dünyanın cazibesini oluşturan şey, arka planda var olan insani zayıflıklardı. Bazıları kolay yoldan zengin olma hayalleri kurarken, diğerleri hayatlarını biraz daha yaşanılır kılmaya çalışıyordu.
Karakter oluşturma sanatı
Yılmaz Erdoğan’ın anlatımını sadece esprili diyaloglarıyla yargılamak haksızlık olurdu. “Bir Demet Tiyatro”dan “Vizontele”ye kadar onun en büyük yeteneği, sıradan insanları farklı konuşma tarzları, utançları, küçük kibirleri ve genellikle komik sonuçlanan hayalleriyle tasvir edebilmesidir.
Yaratılan dünyalarda kimse tamamen iyi ya da kötü değil. Karakterler çoğunlukla kendi kusurlarına sıkışıp kalmış durumdalar ve bazen bunlara tutunarak hayatlarını sürdürmeye çalışıyorlar. Bir karakterle gülerken, bir anda içimizdeki bir parçayı onlarda tanıyabiliriz. İşte komedinin gücü burada yatıyor. “Vizontele”yi sadece Anadolu’nun kırsal kesiminde televizyonun gelişiyle ilgili bir hikaye olarak ele almak eksik olur. Film, bir teknolojik yeniliğin insanların dünya ile olan ilişkisini nasıl değiştirdiğini keşfetmenin yanı sıra, aynı zamanda kırsal yaşamın tanımını yapan bellek, yalnızlık ve kaybetme korkusuna da değiniyor.
Dizinin 2005 yılına ait ilk “Organize İşler” özgünlüğünün büyük bir kısmını insan dokusundan alıyordu. Tolga Çevik’in canlandırdığı Superman Samet’in savunmasızlığı, Asım Noyan’ın kurnazlığı kadar önemliydi. Samet sadece dolandırıcılar için kolay bir hedef olmaktan öte, kendi yerini bulmaya çalışan, güvensizlikleriyle hayatı yönlendirmeye çalışan bir adamdı. Onu komik kılan, gülünç görünüm değil, hayatın ona biçtiği rol ile gerçek kişiliği arasındaki uyumsuzluktu.
Ancak “Karun Hazinesi”nde anlatı, olayların bağlantısını kurma, karakterleri bir araya getirip hazine yüzünden hesaplaşmalara yönelme üzerine odaklanıyor. İnsanları anlama alanı daraldıkça, aksiyon ve diyalog daha fazla yer kaplamaya başlıyor.
Ancak ekranda sürekli konuşan bir karakter, hakkında çok şey öğrenmemizi sağlamayabilir. Bazı diyalog bölümleri, karakterler hakkında yeni bir şey ifşa etmeden geçiyor. Diğer anlarda, bir anlık sessizlik bile geçmişlerine dair birçok soru sordurabiliyor.
Yeni dizide, Erdoğan’ın daha önceki çalışmalarında takdir ettiğim insani yankıyı bulmakta zorlandım. Karakterlerin sevimsiz olduğu anlamına gelmiyor; ancak pek çoğu, kendi hayatlarının var olduğu hissini verecek ölçüde dramatik derinlik kazanmıyor.
8 bölümü verimli kılmak
“Karun Hazinesi”nin tartışmaya açık yönlerinden biri, hikayesinin nasıl ilerlediğidir. İki uzun metrajlı filmin ardından sekiz bölümlük bir dizi olan yapım, her zaman genişleyen formatını tam anlamıyla değerlendiremiyor.
Bir uzun metraj filmi televizyon dizisi ile karıştırmamak gerekiyor. Uzun bir hikaye, uzunluğu nedeniyle kötü değildir. Aslında bazı anlatılar, karakterlerinin dünya ile olan ilişkilerine dalabilmemiz için zamana ihtiyaç duyar. Ancak yalnızca uzunluk, otomatik olarak dramatik derinlik yaratmaz.
Dizinin merkezinde, hikayeyi başlatan bir hazine haritası var. Asım Noyan ve arkadaşları, haritanın peşinde koşarken, yolda karşılaştıkları rakiplerle de mücadele ediyorlar. Yeni ittifaklar, beklenmedik planlar, iç içe geçmiş çıkarlar ve çeşitli engeller, anlatının temposunu belirliyor.
Kötü bir suç komedisi için tüm bileşenler mevcut. Ancak bolca malzeme bulundurmak, otomatik olarak ilgi çekici bir hikaye oluşturmaz.
Bazı bölümlerde sorun, yeni bir eylemin yeni bir sahneye yol açması, olayların net bir sebep-sonuç ilişkisi ile ilerlememesidir. Karakterler, bir sorunu çözmeye çalışırken, başka bir sorunla karşılaşıyor ve hikaye başka bir çatışma ile devam ediyor. Bu döngü bazen eğlenceli olabilir. Ancak sürekli bir olay akışı ile izleyiciyi meşgul etmek, dramatik gerilim oluşturmakla aynı şey değildir.
Kötülüğün cazibesi
Sinemada izleyicilerin sempati duyduğu pek çok suçlu karakter var. Gerçekte asla karşılaşmak istemeyeceğimiz insanların maceralarını heyecanla takip etmenin içsel bir çelişkisi var. Asım Noyan da bu çelişkiden beslenen bir karakter.
Asım’ın cazibesi, keskin zekâsı ve parlak dili ile sınırlı değil. Toplumun kurallarını kendi lehine nasıl kullanacağını biliyor, bunu yaparken de kurallara uyuyormuş gibi görünüyor. Diğerlerinin kabul ettiği oyun kurallarını Asım, aşılması gereken engeller olarak görüyor. Herkesin kural ihlali yapma lüksü yokken, kuralları alenen alay edebilen birinin cazibesi oldukça etkileyici.
Belki de izleyiciler, Asım’a suçlarından dolayı değil, kurallara ne kadar umursamazlıkla yaklaştığı için çekiliyor. Belki de kendilerinin söyleyemediklerine ses veriyor, dile getiremedikleri itirazları ifade ediyor ve kendi hayatlarında bulamadıkları cesareti sergiliyor. Fakat, onunla özdeşleşmek de bir ahlaki bedel taşıyor.
Komedi, suçun acımasızlığını yumuşatabilen bir türdür. Dolandırıcılık hikayesi yeterince eğlenceli olduğunda, çoğu zaman dolandırıcının zekasına odaklanmayı tercih ediyoruz; kurbanın kayıplarından ziyade. Başarılı bir dolandırıcının kurnazlığı, birinin bedel ödediği gerçeğinden geçici olarak bizi uzaklaştırabiliyor.
Bu, filmlerin muhakkak suçlu karakterlerini kınaması gerektiği anlamına gelmiyor. Sanat, kimin haklı kimin haksız olduğunu belirlemekle ilgili değildir. Bazen, insan doğasını anlamak, sinemanın karanlık köşelerine inmeyi gerektirir.
Anca, ahlaki açıdan karmaşık bir karakteri tasvir etmek ile suçlarının masum bir eğlence haline gelmesi arasında bir fark var. İlk “Organize İşler” bu ayrımı anladı; çünkü dolandırıcılığın kurbanlarına da yer veriyordu. Planlar sadece suçluların oynadığı bir oyun değil, aynı zamanda bu dünyanın dışındakiler için de gerçek sonuçları olan eylemlerdir.
Ancak “Karun Hazinesi”nde, odak, suç dünyasındaki rekabetler üzerine kayıyor. Farklı gruplar, hazine peşinde bir araya geliyor ve her biri diğerlerini geçmeye çalışıyor.
Burada ilginç bir ahlaki çelişki var: Herkesin kendi menfaati doğrultusunda hareket ettiği bir dünyada, izleyicinin gönlünü kazanan şey, ahlaktan çok karizma oluyor.
Yine de, karakterin en büyük dramatik potansiyeli, suç dünyasında gezinme yeteneği değil, ondan kurtulma arzusundadır. Bir kişinin geçmişinden kurtulması için ne gerekir? Farklı bir yaşam istemek yeterli mi, yoksa eski alışkanlıklarına dönmek için her fırsatı bulmasına rağmen, farklı bir seçim yapmak mı gerekir?
Dizi bu soruya daha kararlı bir şekilde yönelmiş olsaydı, Asım Noyan sadece tanıdık bir dolandırıcı olarak değil, yıllar içinde inşa ettiği hayatla yüzleşen bir karakter olarak geri dönebilirdi.
Gerçek hazine
Büyük bir kadroya, etkileyici setlere, geniş mekanlara ve tanıdık karakterlere sahip bir yapım, bu unsurları bir araya getirdiğinde bir ihtişam duygusu yaratabilir. Ancak bir hikayenin gerçek zenginliği, bu unsurların ne kadar iyi çalıştığıyla ölçülür.
Dizinin bazı olumlu yönleri bulunuyor. Tanıdık karakterleri, güçlü performansları ve zaman zaman ortaya çıkan komedi zamanlamaları, izlenmesi eğlenceli kılıyor. Ancak eğlenceli olmak, kalıcı bir etki bırakmayı sağlamaz.
Yılmaz Erdoğan’ın önceki eserlerini hala hatırlamamızın sebebi, sadece bizi güldürdükleri değil; o hikayelerde kendimizden bir şeyler gördüğümüzdendir. Belki de utandıklarımız, kaybetme korkumuz veya hayatın bizi yendiği yollar olmuştur. İyi bir anlatıcı, sadece başkalarının başına gelenleri göstermekle kalmaz; aynı zamanda kendi hayatlarımızda ifade edemediğimiz duyguları gün yüzüne çıkarır.
“Karun Hazinesi”ni düşündüğümde, sürekli aynı sorunun aklıma geldiğini görüyorum: Herkesin peşinde koştuğu gerçek hazine nerede?
Belki de cevabı, karakterlerin dizinin sonunda bulabileceği herhangi bir servetle pek ilgili değildir. Asıl hazine, yirmi yıl önce tanıştığımız karakterleri unutulmaz kılan unsurların hatırlanmasında yatıyor ve bugüne kadar neden aklımızda kaldıklarını anlamakta. Sonuçta, bir hikayenin gerçek zenginliği, kahramanlarının sonunda sahip olduğu şeylerle değil, ardında ne bıraktıklarıyla ölçülür.
