16. yüzyıla ait ve Meksika’nın Aztek tarihini piktogramlar ile anlatan önemli bir el yazması olan “Codex Azcatitlan”, iki yüz yıl aradan sonra Meksiko’da sergilenmeye başlandı. El yazması, Fransızlara götürüldüğünde büyük bir kayıp olarak kabul ediliyordu.
El yazması, Aztek İmparatorluğu’nun kuruluşundan İspanyol fetihleri sırasında Hristiyanlığın gelişmesine kadar olan süreyi kapsayan Aztek medeniyetinin tarihini anlatmaktadır.
Meksika, yıllardır Fransa’dan çalınan bu el yazmasını geri almasını talep ediyor, ancak Fransa henüz bu talebi reddetmiş durumda. Hnahnu topluluğundan Emilia Mendoza, sergi açılışında “Tarihimizi bizden gizlediler, çaldılar!” diyerek duygularını dile getirdi. Mendoza, bunun önemli bir zafer olduğunu ve diğer ülkelerdeki benzer eserlerin geri alınması için atılan ilk adım olduğunu ifade etti.
Meksika Dışişleri Bakanı Roberto Velasco, serginin amacının “bir nüfusun (kültürel) hafızasıyla yeniden buluşmak” olduğunu belirtti. Piktogramların, atalarımızın yazılı sesi olduğunu ve kimliğimizin derin köklerini temsil ettiğini sözlerine ekledi.
El yazması, 16. yüzyılda İspanyolların gelmesinden kısa bir süre sonra yazılmıştır ve Aztek kültürü hakkında en önemli kaynaklardan biri olarak değerlendirilmektedir. Aztlan’dan Tenochtitlan’a, yani Meksiko’nun öncüsü olan vaadedilmiş topraklara olan göçü anlatmaktadır. Fransa Ulusal Kütüphanesi, 200 yıl boyunca iki ülke arasındaki ilişkileri kutlamak amacıyla el yazmasını Meksika’ya ödünç vermiştir.
Ancak Meksika, ülke dışında bulunan koloniyal dönem kültürel nesnelerinin geri alınmasına yönelik çalışmalarını sürdürmekte ve Fransa’dan bu el yazmasını kalıcı olarak geri istemektedir. 2018’den bu yana, Ulusal Antropoloji ve Tarih Enstitüsü, çeşitli ülkelerden 16,200’den fazla nesnenin geri alındığını açıklamıştır.
Meksika Devlet Başkanı Claudia Sheinbaum, geçtiğimiz yıl Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile gerçekleştirdiği görüşmede “Codex Azcatitlan” ile başka bir değerli belge olan “Codex Borbonicus”un geri verilmesi çağrısında bulundu. “Eğer bu Meksika’dan geldiyse, neden Meksika’da değil?” sorusunu ise 28 yaşındaki etno tarihçi Karen Trejo sergi açılışında gündeme getirdi.
El yazması, 16. yüzyılda Avrupa’dan getirilmiş 25 parşömen yaprağından oluşmakta ve 1898’de Franco-Meksikalı koleksiyoncu Eugene Goupil’in eşi tarafından Fransa Ulusal Kütüphanesi’ne bağışlanmıştır. Yarım yüzyıl kadar önce, Amerikalı yerli kültürler üzerine uzmanlaşmış Fransız araştırmacı Joseph Marius Alexis Aubin tarafından Fransa’ya getirilmiştir. Bu el yazması, Aztek yaşamını gösteren iki önemli eserden biridir; diğeri ise divinatif ve güneş takvimlerini temsil eden “Codex Borbonicus”tur.
“Codex Borbonicus” ise Fransa Ulusal Meclisi’nin kütüphanesinde saklanmaktadır. 1982’de, koloniyal dönem kalıntıları nedeniyle Meksika ile Fransa arasında gerginlikler yaşandı. O dönemde, Meksikalı avukat Jose Luis Castaneda, Fransa Ulusal Kütüphanesi’nden “Codex Tonalamatl”ı alarak Meksika’ya geri getirdi. Fransa, bu durumu “hırsızlık” olarak nitelendirerek tepki gösterdi ama Meksika bu durumu kutlayarak el yazmasını geri aldı.
Meksika, hem Ulusal Meclis’in hem de Ulusal Kütüphane’nin diğer yağmalanmış veya alınmış el yazmalarında hak iddia ettiğini belirtmektedir.