Türkiye’de seçimler, demokrasiye geçişin yaşandığı 1950 yılından bu yana en çok beklenen olaylar arasında yer alıyor. Siyasi yaşamın günlük hayatın önemli bir parçası olduğu ülkede, siyasi partilerin futbol kulüpleri kadar sadık destekçileri bulunuyor.
Peki, Türkiye’de nasıl ve ne zaman oy verilir ya da göreve seçilir? İşte Türk seçim sisteminin temel unsurları.
Türkiye’de seçimler evrensel oy verme ilkesi üzerine kurulmuş olup, Anayasa ve seçim düzenlemeleri ile belirlenen bir dizi kural tarafından yönetilmektedir. Bu kurallar, seçim sonuçları üzerinde kesin yetkiye sahip olan Yüksek Seçim Kurulu (YSK) tarafından uygulanmaktadır. YSK, sayım işlemleri devam ederken sonuçların açıklanmasını engelleyebilir ve usulsüzlük tespit etmesi durumunda seçim sonuçlarını iptal edebilir. Kurul, Yargıtay ve Danıştay üyeleri ile en fazla milletvekili bulunan dört siyasi partinin temsilcilerinden oluşmaktadır; ancak bu temsilcilerin, kurul kararlarında oy kullanma hakları yoktur.
Seçim günü itibariyle 18 yaşını doldurmuş ve Türk vatandaşı olan herkes, Türkiye’deki tüm seçimlerde oy kullanma hakkına sahiptir. Bu, yurt dışında yaşayan Türk diasporasını da kapsamaktadır, ancak bu kişilerin Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlıklarını korumaları gerekmektedir. Oy kullanma hakkına sahip olmayanlar arasında, Türk Silahlı Kuvvetleri’nde görev yapan erler ve suç nedeniyle hapis cezasına çarptırılanlar yer almaktadır. Ancak, tutuklular ve cezası temyizde olanlar oy kullanabilir.
Geçerli adresleri, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü kayıtlarında yer alan seçmenler, otomatik olarak seçmen listelerine dahil edilir ve ikamet ettikleri yerin yakınındaki sandıklarda oy kullanabilirler. Seçim öncesinde adres değişikliği yapanların, adreslerini güncellemeleri gerekmektedir.
Seçimler genellikle tek bir günde, yerel saatle 08:00 ile 17:00 arasında yapılmaktadır; ancak yerel durumlara bağlı olarak bu saatler değişiklik gösterebilir. Olağanüstü durumlar, oy verme saatlerinin uzamasına sebep olabilir. Oyların sayımı sırasında sonuçların yayınlanması, genellikle birkaç saat boyunca yasaklanmaktadır.
Türkiye, ara seçimler ve referandumların yanı sıra genellikle üç tür seçim düzenlemektedir.
Cumhurbaşkanlığı Seçimleri
Parlamento seçimleriyle aynı günde gerçekleştirilen Cumhurbaşkanlığı seçimleri, ülkenin liderini belirler ve her beş yılda bir yapılır. 2018’den bu yana, Cumhurbaşkanlığı seçimleri, başbakanlık makamını kaldırarak Cumhurbaşkanlığı’nı ülkenin yürütme yetkisine sahip en üst makam haline getiren bir sistem altında gerçekleştirilmektedir.
Cumhurbaşkanlığına aday olabilmek için en az 40 yaşında olmak ve üniversite diplomasına sahip olmak gerekmektedir. Son parlamentar seçimde en az %5 oy almış siyasi partiler, parlamenter parti grupları ve 100.000 imza toplayan vatandaş grupları aday gösterebilir. 2023 yılında yapılan son seçimde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, muhalefet adayı Kemal Kılıçdaroğlu’nu mağlup etmiştir. Sonraki Cumhurbaşkanlığı seçimi 2028’de gerçekleştirilecektir.
Parlamento Seçimleri
Parlamento seçimleri, her beş yılda bir yapılarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) 600 üyesini belirlemektedir. Bu seçimler de Cumhurbaşkanlığı seçimleriyle aynı günde gerçekleştirilmektedir. Bir siyasi partinin Parlamentoya girebilmesi için %7’lik ulusal seçim barajını aşması gerekmektedir.
Parlamento’daki 30 koltuk boşaldığında, ara seçim yapılabilir. Ancak, genel seçimler arasında yalnızca bir ara seçim yapılabilir ve önceki seçimden itibaren en az 30 ay geçmesi gerekmektedir.
Yerel Seçimler
Yerel seçimler de her beş yılda bir gerçekleştirilmekte olup, seçmenler belediye başkanlarını, belediye meclisi üyelerini ve muhtarları seçmektedir. Türkiye’de şehirler, büyükşehirler ve diğer belediyeler olarak iki kategoriye ayrılmaktadır. Yerel seçimlerde genel seçim kuralları geçerlidir.
18 yaşını doldurmuş herhangi bir Türk vatandaşı, yasal yeterlilik şartlarını yerine getirdikleri takdirde belediye başkanı veya belediye meclisi üyesi olabilir.