Geçtiğimiz hafta sonu The Economist dergisinde “Avustralya, Çin’i dışlamak için Pasifik ittifak sistemi kuruyor” başlıklı bir yazı yayımlandı. Alt başlık ise “Çin’in Pasifik adalarındaki etkisi geriliyor” şeklindeydi. Bu hafta Palau’da düzenlenecek Pasifik Adaları Forumu Liderleri Toplantısı öncesi gazetecilerle yapılan sohbetlerde en sık sorulan soru “Avustralya kazanıyor mu?” oldu.
Buna verdiğim cevap, muhtemelen Çin Başbakanı Zhou Enlai’nin Henry Kissinger’a Fransız Devrimi hakkında söylediklerini dolaylı olarak hatırlatıyordu: “Henüz erken.”
2022’de yaşanan şokun ardından, Penny Wong’un Çin-Solomons Adaları güvenlik anlaşmasını “İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Avustralya’nın gördüğü en büyük dış politika hatası” olarak nitelendirmesinin ardından Avustralya, 2023’te Tuvalu, 2024’te Naoero (o dönemde Nauru), 2025’te Papua Yeni Gine, 2026’da ise Vanuatu ve Fiji ile güvenlik anlaşmaları imzaladı.
Papua Yeni Gine anlaşması özellikle dikkat çekiciydi; mevcut bir ikili güvenlik anlaşmasına dayanıyordu ve neredeyse tamamen Pasifik tarafının inisiyatifiyle gerçekleşti. Bu anlaşma, Pekin’de en çok rahatsızlık yaratan anlaşma oldu. Bir Çinli diplomat, PNG’nin hâlâ “arkadaş olmak isteyip istemediğini” sordu.
Son Fiji anlaşması da ilişkileri bir ittifak seviyesine yükseltiyor; bu, Frank Bainimarama yönetiminde (2007-2022) bölgedeki en büyük Çin yanlısı ülke olan Fiji için büyük bir değişim anlamına geliyor.
Ancak Avustralya’nın her şeyin iyiye gittiği yönündeki tahminleri, bir ay önce Fiji’nin başkenti Suva’da düzenlenen Pasifik Adaları Forumu Dışişleri Bakanları Toplantısı sırasında bozuldu. Toplantıdan bir ay önce, Güney Çin Denizi’nde bir Çin nükleer denizaltısı, Filipinler’in üzerinde, Mikronezya, Naoero ve Kiribati’nin Özel Ekonomik Bölgeleri’ni geçerek, Tayvan destekçisi Tuvalu’nun deniz sınırları yakınındaki uluslararası sularda düşen bir balistik füzeyi ateşledi.
Füze testini kınayan bir tasarı, bir gün süren tartışmanın ardından geçmedi. Naoero ve Kiribati, Çin’i özel olarak adlandırmadan füze testini kınayan bir önergeye destek verdiler. Pasifik Adaları Forumu Genel Sekreteri Baron Waqa, Nic Maclellan’a, “Herkese, sadece Çin’e değil, güçlü bir mesaj vermek istiyoruz” dedi.
Kapsamlı kınamanın gerekliliği açıktı; Çin, 1980’den bu yana Pasifik’te üç füze fırlatırken, ABD Marshall Adaları’ndaki Kwajalein Atolü’nde 256 “şanlı sefer” gerçekleştirerek, bu yıl 20 Mayıs’ta yine bir test yapmıştı.
Sonuç olarak, bir anlaşma sağlanamadı.
Forumdan bir hafta önce gönderdiği yasayla Kiribati, gelecekte herhangi bir hükümetin Pekin’den Tayvan’a geçişini engellemek için anayasasında değişiklik yapmayı gündeme getirdi. Kiribati, ilişkilerini üç kez değiştirmiş bir ülke; bu durum, yalnızca Naoero ile yarışıyor. Ancak bu yasa ve Cumhurbaşkanı Taneti Maamau’nun sunduğu gerekçe, Kiribati standartlarına göre bile alışılmadık bir durumdu.
Geçtiğimiz yıl Solomons Adaları’nda başarılı bir liderler toplantısı gerçekleştirilmesinin ardından, bu yılki liderler toplantısının Çin-Tayvan tartışmalarıyla gölgelenmemesi konusunda geniş bir umut vardı ve forumun güçlü bir bildiri yayımlaması mümkün görünüyordu.
Tayvan’la ilgili bir metafor içeren değişiklik önerisinin 4. maddesinde, “Kiribati Hükümeti’nin Birleşmiş Milletler’in Bağımsız Üye Devletleri ve Kalıcı Gözlemcileri arasındaki herhangi bir ülkeyle diplomatik ilişki kurması, BSHK’nın (Sevilen Güneşli Yuva Kiribati) itibarını zedelemekten başka bir şey değildir” ifadeleri yer alıyor. “Ve diğerleri” ifadesi, Tam üye statüsü bulunmayan birçok Pasifik ülkesini kapsıyor gibi görünüyor.
Tüm bu olayların ardından, Kiribati, Pasifik Adaları Forumu Liderleri Toplantısı için Palau’nun Koror şehrine, dışişleri müsteşarı ve son olarak Çin büyükelçisi olarak görev yapmış David Teaabo’yu gönderdi. Kiribati, 2022’de PIF’den gönüllü olarak ayrılan tek Pasifik ülkesi olarak tarihe geçti.
Ancak geçtiğimiz yıl Solomons Adaları’ndaki başarılı bir liderler toplantısından sonra, bu yılki liderler toplantısının Çin-Tayvan sorunuyla gölgelenmemesi umuluyordu; forumun güçlü bir bildirge yayımlaması hala mümkün. Bu yılki forumun ev sahibi Palau Cumhurbaşkanı Surangel Whipps Jr, Tayvan medyasıyla yaptığı bir röportajda, geçen yılki PIF’de “gürültü” eksikliği üzerine neredeyse nostaljik bir şekilde düşüncelere daldı, zira müzakere ortakları Çin, ABD, Japonya ve geliştirme ortağı Tayvan toplantının dışında kalmıştı.
Bu yılki PIF toplantısında Fiji’nin Başbakanı Sitiveni Rabuka, Vanuatu’nun Başbakanı Jotham Napat ve Samoa’nın Başbakanı La‘auli Leuatea Schmidt’in hastalıktan dolayı katılamadıkları görülüyor. Solomons Adaları’ndaki liderlik krizi, Başbakan Matthew Wale’in görevdeki birkaç ayının ardından, Koror’a vardığında geri dönmesine neden oldu. Foruma katılan 18 liderden beşinin yokluğu, etkinlik açısından olumsuz bir durum. Yeni Zelanda Dışişleri Bakanı Winston Peters, bu durumun “son derece şüpheli” olduğunu belirtse de, hiçbir suçlu ismi vermedi.
Asıl şüphelinin elbette Çin olduğu açık. Cumhurbaşkanı Whipps, Çin’in füze testiyle ilgili “birleşik cephe” çağrısı yaptıktan sonra, “Sanırım Çin’in bakış açısından, adalarınızdan birini alabileceğimizi bilmemiz lazım” şeklinde düşündü. Pazartesi günü çıkan bir yazıda, Çin’in milliyetçi tabloid gazetesi Global Times, Whipps Jr.’nin “yanlış yönlendirilmiş stratejik tercihlerine” saldırdı. “Birleşik cephe” ifadesi, Çin’in muhaliflerini zorla birleştirmeye çalışan bir ajans için kullandığı bir terim olarak gündeme geldi.
Whipps Jr, Palau’nun eski sömürge gücü olan Japonya ve ABD ile yakın ilişkiler sürdüren, ABD’yi askeri tesisler kurmaya teşvik eden birisi olarak Çin için ideal bir hedef konumunda. İkinci kez üst üste başkanlık görevinde bulunan Whipps, “güçle barış” gibi Reaganizm içeren sloganları seviyor ve sık sık aşırı sağ medya organlarına röportajlar veriyor. 2024 seçimlerindeki zaferi birçok gözlemciyi şaşırtsa da, ABD’ye yönelik güçlü duruşu, halkın büyük çoğunluğunun Voice of America’nın etkisi altında büyüyen bir kitle olması gerçeğiyle bağlantılıdır.
Çin’in Palau’yu kazanması uzun bir yol olacak; kuşkusuz birkaç Palau milletvekili onun yanında yer alıyor. Ancak güvenlik paktları imzalamaya odaklanmanın ve “kazanmanın” gerçekten faydalı olup olmadığını kestirmek zor. Avustralya, Pasifik ülkeleriyle her yeni anlaşma imzaladığında, bu ülkelerin ana ticaret partneri “Peki benim için ne var? Güvenlik paktı? Polis varlığı? Tayvan ticaret ofisinizi kapatmayı düşünüyor musunuz? Yoksa Palau’yu pas mı geçiyorsunuz? Bir Çin tekliği ilkesine inanıyorsunuz, değil mi?” şeklinde sorular yöneltiyor.
Çin’in öfkesinin asıl hedefi ise Tayvan; bu durumu isyan eden bir eyalet olarak nitelendiriyor. Çin’in Pasifik özel elçisi Qian Bo, Pasifik liderlerine “Avustralya ve Yeni Zelanda’nın gerçek ekonomileri yok” diye takılarak, forumda Tayvan’ın varlığı ile ilgili “Her zaman sonuçları olacaktır” dedi; ardından “Bu bir tehdit değil” ifadesini ekledi.
Belirgin bir sonuç olarak, Solomons Adaları Başbakanı Matthew Wale, uçağı Palau’ya indikten sonra hakkında bir güvensizlik önergesi getirildiğini öğrendi. 26 milletvekiliyle hükümeti kuran Wale’in Reform, Güçlendirme, Hesap Verme ve Dönüşüm (GREAT) koalisyonu her zaman aynı hamleye karşı savunmasızdı. Ancak Home Affairs Bakanı Manasseh Maelanga’nın liderlik ettiği bu hamlenin zamanlaması şüpheliydi. Solomons Adaları politikasında neredeyse her sonuç mümkündür; ancak bölgesel güvenlik düzenlemesi öneren bir liderden, Xi Jinping hayranı Manasseh Sogavare’ye dönüşülmesi son dönemdeki gelişmeleri ortaya koyuyor.
Tüm bu manevraların yanı sıra, Avustralya temsilcilerinin tek yapabileceği, sadece katılmak, taahhütlerine sadık kalmak ve destek olmaktır. Belki de Pasifik ailesinin yıllık buluşması, bu şekilde görünüyor. Avustralya eğer baskın bir ebeveyn olmayı seçiyorsa, sarhoş amcalardan ve tuhaf kuzenlerden kendine odaklanmalarını beklememelidir. Ekim’de Fiji ve Tuvalu’da ön-COP toplantısı yaklaşırken, katılmayanların uzun listesi hayal kırıklığı yaratıyor ama büyük ölçüde Avustralya’nın kontrolü dışındadır.
New Zealand gazetecisi Michael Field, “Ölmeyen Forum” üzerine bir değerlendirme yaparak, PIF’in beşOn yılı boyunca “çok kötü bir imaj ile karşılandığını” ve gerçek etkinin kulislerde, gösterilerin bitmesinden çok önce ve sonra gerçekleştiğini savundu. “En iyi işleri her zaman sessiz ve teknik olmuştur: balıkçılık, çevre koruma ve köylere ve atolere ilişkin yavaş ama pratik gelişmeler.”