Hürmüz Boğazı’ndaki kesintiler, tek bir yol veya enerji kaynağına bağımlılığın sonuçlarını bir kez daha gözler önüne serdi. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre, temiz enerji ve elektrifikasyona yapılan yatırımlar, 2025 yılında Avrupa Birliği, Çin, Japonya, Güney Kore, Hindistan ve Güneydoğu Asya’daki yakıt ithalat faturalarını yaklaşık 260 milyar dolar azaltacak. Bu çerçevede, çeşitlendirmenin neden gerekli olduğu artık herkesçe anlaşılmış durumda. Ancak asıl soru, neden gereken hızda ilerleyemediğimizdir.
Sayılara baktığımızda bu soru daha da belirgin hale geliyor. 2025 yılı, yenilenebilir enerji için rekor bir yıl oldu. Küresel ölçekte, yalnızca bir yılda yaklaşık 693 gigawatt yeni kapasite kuruldu. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı’nın (IRENA) Ekim ayında yayımlanan “Küresel Enerji Geçişi Görünümü 2026” raporuna göre, 1,5 derece Celsius (2,7 derece Fahrenheit) hedefini tutturmak için 2026 ile 2035 yılları arasında her yıl ortalama 1.300 gigawatt’tan fazla kapasite eklenmesi gerekecek. Yani 2025’te, rekor bir yılda, gereken hızın yaklaşık yarısı sağlanmış oldu. Peki bu süreci ne yavaşlatıyor?
Dört engel
Birincisi, finansman. Yatırım için gereken para mevcut ancak doğru yerlere ulaşmıyor. IRENA, 2026 ile 2050 yılları arasında 1,5 derece senaryosu için yıllık yatırım ve harcama ihtiyaçlarını 256 trilyon dolar, yani yıllık ortalama 10,3 trilyon dolar olarak tahmin ediyor. Asıl sorun, yatırımların dağılımında yatıyor. Yatırımların büyük kısmı Çin ve gelişmiş ekonomilere giderken, Afrika ve en az gelişmiş ülkelere yalnızca küçük bir pay düşüyor. IEA’ya göre, Çin dışındaki gelişen ekonomiler dünya nüfusunun üçte ikisini barındırıyor, ancak toplam enerji yatırımlarının %30’undan daha azını ve elektrik sektöründeki yatırımların yaklaşık %20’sini alıyor. Oysa Afrika’nın yenilenebilir kapasitesi, 2035’e kadar yaklaşık yedi kat ve 2050’ye kadar yaklaşık otuz kat artmalıdır. Bu arada, Sahra Altı Afrika’da 565 milyondan fazla insan hâlâ elektriğe erişim sağlayamıyor.
Yine, yukarıda bahsedilen ülkelerde sermaye maliyetleri de yüksektir. Aynı güneş enerjisi santrali, kurulduğu ülkeye göre çok farklı maliyetlerle finanse edilmektedir. IEA’ya göre, büyük ölçekli bir güneş projesi için gereken sermaye maliyeti bazı büyük gelişen ekonomilerde, gelişmiş ülkeler ve Çin’e göre iki ila üç kat daha yüksektir. Yenilenebilir enerjide yakıt maliyeti olmamakla birlikte, fonların çoğu santralin inşaatı sırasında harcanır ve genellikle borçlar aracılığıyla finanse edilir. Faiz oranları yüksek olduğunda, elektriğin maliyeti de artar. Ayrıca mevcut risklerin büyük bir kısmı, enerji sektörünün kendi koşullarından kaynaklanmaktadır: Üretilen elektriği satın alan tarafın ödeme yapıp yapmayacağı belirsizdir, izinlerin alınması uzun sürebilir ve düzenlemelerin sıkça değişmesi mümkündür. Bu ülkelerdeki gelirler yerel para biriminde iken, borçlar genellikle dolarda ifade edildiği için döviz kuru riski de maliyetlere eklenmektedir.
İkincisi, çeşitlendirme ile birlikte oluşan bağımlılıklar. Fosil yakıtlar için tek bir tedarikçiye sahip olma riski, burada piller ve elektrik sistemlerinin hammaddelerinde tekrar ortaya çıkıyor. IEA’nın Küresel Kritik Mineraller Görünümü 2026 raporuna göre, nadir topraklar dışındaki en büyük rafinaj kapasitesine sahip ülkenin ortalama payı, 2023’te %70’ten 2025’te %72’ye yükseldi. Çin’in ihracat kontrollerine tabi mineral ürünlerin sayısı 2023’ten bu yana üç katına çıktı. Dünya kobalt üretiminin yaklaşık %76’sını oluşturan Demokratik Kongo Cumhuriyeti tarafından konulan ihracat kotası da kobalt için yeni bir arz sıkıntısı yaratıyor. Ayrıca, yatırım trendleri ters yönde ilerliyor; kritik minerallere yapılan yatırımlar 2025’te %9 azalmışken, pil metallerine yapılan yatırımlar %20’den fazla düşmüştür.
Üçüncü engel, krizler karşısında alınan önlemlerdir. Bir kriz anında akla gelen ilk çözüm, en erişilebilir kaynağa yönelmektir. IEA’ya göre, bu yıl kömür tedarikine yapılacak yatırım 180 milyar dolara ulaşacak ve bu, 2012’den bu yana en yüksek seviye olacak. Bazı Asya ülkeleri mevcut kömürle çalışan santralleri daha uzun süre çalıştırmayı düşünmektedir. Bunun arkasında gerçek bir bağımlılık yatmaktadır. Ember’a göre, 2024’te Hürmüz Boğazı’ndan geçen ham petrolün yaklaşık %84’ü ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) %83’ü Asya’ya gitmektedir. Doğal gazın %95’ini kullanan Singapur’da, mevcut LNG fiyatlarıyla gazla çalışan elektrik, megavat-saat başına yaklaşık 260 dolara mal olabilmektedir. Bu, IRENA’nın “enerji eklemesi” olarak adlandırdığı bir durumdur: Yeni kaynaklar, mevcutların yanında eklenmektedir, değiştirilmemektedir.
Dördüncü engel ise hane halkları ve toplumun geneli. Fiyat şokları herkes üzerinde aynı etkiyi yaratmıyor. Ember’a göre, yüksek fiyatlar sürdüğü takdirde, zengin tüketiciler enerjiye spot piyasa fiyatları üzerinden erişim sağlayarak avantaj elde edebilir. Bu durum, hem zengin ve fakir ülkeler arasında hem de her ülkenin içinde zengin ve düşük gelirli haneler arasında enerjiye erişim ve fatura ödeme yeteneği açısından farkları artırabilir. Dönüşümün kendisi de kısa vadede aileler üzerinde bir yük oluşturabilir. IRENA’ya göre, geçişin hızlandırılması uzun vadede ekonomi için fayda sağlamaktadır: 2050 yılına kadar toplam kazanç yaklaşık 32 trilyon doları bulmaktadır. Ancak bu kazançlar, ilk yıllarda ailelere yansımaz. Ailelerin enflasyona göre ayarlanmış gelirleri, mevcut planlara göre 2035’e kadar daha düşük kalmaya devam edecektir. Daha sonra hızla toparlanacak ve 2050’de mevcut planların yaklaşık %1,6 üzerinde bir seviye ulaşacaktır. Yani kazançlar var, ancak aileler bunları hemen hissetmeyebilir. IRENA’ya göre, kamu desteği açısından en savunmasız dönem 2025 ile 2035 yılları arasıdır. Maliyetlerin kimin tarafından ve ne zaman karşılanacağı, toplumun bu geçiş sürecine destek vermeye devam edip etmeyeceğini belirleyecektir.
Engellerin aşılması
Yukarıda sıralanan dört engel – pahalı finansman, yeni arz bağımlılıkları, kriz döneminde “kömür refleksi” ve hanelere yük – aşılmaz değildir. Her biri için somut araçlar mevcuttur. Anahtar, hangi aracın nerede işe yaradığını doğru bir şekilde belirlemekte yatmaktadır.
Finansman için çözüm, risk paylaşımındadır. IEA’nın önceki bir çalışmasına göre, Çin dışındaki gelişen ekonomilerin 2030’ların başlarına kadar yıllık 80 ila 100 milyar dolar arasında uygun faizli veya garanti edilmiş kamu fonlarına ihtiyaç duyması gerekecek. Bu finansmanın amacı, özel sermayeyi çekmektir, çünkü temiz enerji finansmanının yaklaşık %60’ının özel sektörden gelmesi gerekiyor. Mümkün olan araçlar açık: Garantiler, alıcının ödemelerini yapmaması durumunda yatırımcıların kayıplarını üstlenmesini engeller. Döviz riski azaltmak için yerel para biriminde tahvil piyasaları ve döviz swapları devreye girer. Üçüncü bir araç olarak, küçük projeleri tek bir paket haline getiren platformlar, yatırımcılara daha büyük ve güvenilir bir portföy sunar. Ayrıca, hükümetlerin kendi politikalarıyla riski azaltabilecekleri alanlar da mevcuttur. Üretken ihaleler ve güvenilir alıcılarla uzun vadeli elektrik satış anlaşmaları, yatırımcılara gelirlerini önceden tahmin etme imkânı sunarak sermaye maliyetini düşürür. Fosil yakıt sübvansiyonlarının temiz enerjiye yönlendirilmesi de hem IEA’nın hem de IRENA’nın bu bağlamdaki önerileri arasındadır.
Mineraller söz konusu olduğunda çözüm, çeşitlendirmenin bir maliyet gerektirdiğini kabul etmektedir. Belirli bir mineralin işlenmesi pazarında hakim olan ülke, en düşük maliyetle bunu gerçekleştirmektedir. Başka bir yere rafineri kurmak %20 ila %150 arasında daha fazla maliyetle sonuçlanabilir ve işletme maliyetleri de yaklaşık %50 daha yüksektir. Yine de, bu fark yönetilebilir.
Kritik mineraller, piller gibi bir ürünün toplam maliyetinin yalnızca küçük bir kısmını kapsamaktadır. Bu nedenle, bir minerali daha yüksek maliyetle işlemek, ürünün nihai fiyatını yalnızca biraz artırır. Bu sebepten dolayı, IEA, ek maliyeti bir kayıp olarak değil, kesintisiz arz sağlamak için ödenen bir “mineral güvenliği primi” olarak değerlendirmeyi önermektedir.
Stoklama da nispeten masrafsız bir tedbirdir. 11 yüksek riskli malzemenin belirli bir miktarını depoda tutmak, arzda bir kesinti durumunda kullanılmak üzere, hakim tedarikçi dışındaki ülkeler için yılda 900 milyon dolardan az bir maliyete neden olacaktır. Bu, olası bir arz krizi durumunda meydana gelebilecek zararlarla kıyaslandığında küçük bir rakamdır.
Geri dönüşüm de çözümün bir parçası olabilir. Kullanılmış pillerden ve elektronik atıklardan geri kazanılan mineral oranı şu anda yaklaşık %10’dur. IEA, bunun 2040’a kadar %20’ye yaklaşabileceğini belirtmektedir.
Başka bir deyişle, gereken minerallerin daha büyük bir kısmı mevcut ürünlerden elde edilebilir, yeni madenlerden değil. Hükümet desteği, yeni rafinerilere ilişkin riskleri de azaltabilir. Örneğin, mineral fiyatı belirli bir seviyenin altına düştüğünde farkı karşılayabilir. Bir asgari fiyat eşiği belirleyebilir veya üretilen ürünü önceden satın alacağına dair garanti verebilir. Böylece, yatırımcılar, ucuz ithal mineraller nedeniyle kayba uğrayacakları korkusuyla yatırımlarını terk etmezler.
Kriz anında kömüre yönelmek hızlı bir çözüm gibi görünebilir, ancak rakamlar farklı bir hikaye anlatmaktadır. Ember’ın Asya için yaptığı hesaplamalara göre, aynı miktarda elektriği üretmenin maliyeti kömürle yaklaşık 76 dolar, doğalgazla 104 dolar ve güneş enerjisiyle artı pillerle 40 dolardır. Yani güneş enerjisi, hem doğalgazdan hem de kömürden daha ucuzdur. Bu nedenle, Ember, planlanan yeni LNG yatırımlarını yeniden düşünmeyi ve enerji depolamasını hızlandırmayı önermektedir. IEA ise, uluslararası destek kullanarak gelişen ülkelerde kömürle çalışan santralleri kapatmayı, dönüştürmeyi veya yenilemeyi önermektedir. Özetle, kriz, çeşitlendirmeyi yavaşlatmak yerine hızlandırmak için bir neden olmalıdır.
Aileleri korumak da çözümün bir parçasıdır. Singapur, fiyatlar uzun bir süre yüksek kalırsa devreye girecek geçici bir fiyat sınırı uyguluyor. Tayland ise dizel yakıt için 15 günlük bir fiyat sınırı koymuştur. Bu bağlamda, IRENA, sübvansiyonların herkese değil, yalnızca ihtiyaç sahiplerine verilmesini, vergilerin gelire göre ayarlanmasını ve fiyat reformlarının acele edilmeden uygun sırayla gerçekleştirilmesini önermektedir. Sonuçta, kamu desteği bu dönüşümde göz ardı edilemez bir meseledir. Dönüşümünün on yıllar boyunca sürebilmesi, hanelere bağlıdır.
COP31’den ne beklenmeli?
Yukarıda belirttiğimiz engeller ve çözümler, bu hafta Antalya’da başlayan COP31’in gündemiyle doğrudan örtüşmektedir. İklim finansmanı ve yeşil sanayileşme, COP31 başkanlığının öncelikleri arasında yer almaktadır. Bunlar, bu makalede ele aldığımız iki büyük engelin doğrudan karşıtlarıdır: pahalı sermaye ve arz zincirlerine bağımlılık.
IRENA raporu da aynı sonuca işaret ediyor: Önümüzdeki on yıl, yeni ve daha iddialı hedeflerin açıklanmasıyla değil, mevcut hedeflerin uygulanmasıyla tanımlanacaktır. Dolayısıyla, ev sahibi Türkiye’nin Antalya’daki en değerli katkısı, çeşitlendirme tartışmasını “ne kadar yapmalıyız” sorusundan “nasıl yapacağız” sorusuna kaydırmak olabilir. Başka bir deyişle, finansmanı daha erişilebilir hale getirmenin, sanayiyi ve arz zincirlerini çeşitlendirmenin ve geçişin maliyetlerini kamu arasında adil bir şekilde dağıtmanın yollarını tartışmamız gerekecek.